Często zadawane pytania

Rury miedziane stosowane w tych instalacjach powinny być wykonane zgodnie z normą PN-EN 1057. W instalacjach wody zimnej i ciepłej oraz gazowych stosujemy rurę o grubości ścianki min.1 mm?

Biorąc pod uwagę aspekt techniczny tego zagadnienia, to w zasadzie nie ma przeciwwskazań do wykonywania instalacji miedzianych lutowanych montowanych w temperaturach poniżej zera. Należy jednak w takim przypadku skonsultować tą sprawę w projektantem instalacji, który podejmie decyzję czy nie będzie konieczna zmiana wielkości czy nawet sposobu kompensacji wydłużeń cieplnych instalacji. W praktyce najczęściej do wyznaczenia różnicy temperatur przy obliczaniu kompensacji jako dolną przyjmuje się temperaturę zimnej wody (+10 °C). Dodatkowo należałoby skonsultować z dostawcą możliwość zastosowania w niskich temperaturach materiałów lutowniczych (topników, past lutowniczych). Materiały te zawierają w swoim składzie sole i kwasy i nie powinny ulegać zamarzaniu w tej temperaturze.

Beton, gips czy zaprawa wapienna na podstawie badań laboratoryjnych i doświadczeń praktycznych nie atakują miedzi. Nie należy jednak do betonu lub jastrychu stosować dodatków zawierających amoniak lub azotany, stosowane jako środki przyspieszające wiązanie lub chroniących przed zamarzaniem. Gdy dodatki te stają się niezbędne, należy stosować rury z płaszczem tworzywowym, chroniący rury przed działaniem chemicznym a także przed uszkodzeniami mechanicznymi.

Zasady łączenia w jednym obiegu ogrzewczym różnych materiałów opisuje Polska Norma PN-93/C-04607 “Woda w instalacjach ogrzewania – Wymagania i badania dotyczące jakości wody”.

Odpowiedź: Polska Norma PN-93/C-04607 określa dla instalacji miedzianej odczyn pH 8,0- 9,0. Należy jednak zaznaczyć, że woda w instalacji ogrzewczej z czasem ulega samoistnej alkalizacji i wartość pH sama ustala się na poziomie co najmniej 8,0. Jeżeli instalacja wykonana jest w całości z elementów miedzianych w układzie zamkniętym jakość wody zasilającej nie ma praktycznie znaczenia na trwałość instalacji.

W instalacjach wodnych (wodociągowych), ogrzewczych i gazowych można stosować jedynie takie łączniki, które posiadają dopuszczenie do stosowania w budownictwie czyli deklarację lub certyfikat zgodności z Aprobatą Techniczną lub Polską Normą.

W 2002 roku została ustanowiona Polska Norma PN-EN 12735 “Miedź i stopy miedzi – Rury okrągłe bez szwu do klimatyzacji i chłodnictwa: Cześć 1 Rury do systemów przesyłania płynów, Część 2 Rury do wyposażenia”.

Tak więc w chwili obecnej do zastosowań chłodniczych i klimatyzacyjnych należy stosować rury spełniające wymagania wyżej wymienionej normy.

Ostatnie analizy wód wodociągowych z warszawskich ujęć wodociągu centralnego, praskiego i północnego wykazują, że można bez przeszkód stosować rury miedziane na instalacje zimnej i ciepłej wody zasilanych z tych ujęć. Analizy z okresu ostatnich kilku lat również wykazują brak jakichkolwiek przeciwwskazań ze strony agresywności korozyjnej wód warszawskich do stosowania rur miedzianych.

Zalecaną techniką łączenia rur miedzianych w instalacji ogrzewania podłogowego jest lutowanie twarde. Ponadto, z uwagi na fakt że w przypadku tego rodzaju instalacji najczęściej stosuje się gotowe systemy ogrzewania podłogowego, zaleca się ściśle przestrzegać instrukcji montażu producenta.

Luty miękkie i twarde różnią się składem chemicznym i temperaturą topnienia. Najczęściej lut miękki zawiera prawie 100% cyny z dodatkiem miedzi lub srebra. W skład lutów twardych wchodzą najczęściej srebro, miedź, cynk, fosfor. Temperatura topnienia lutów miękkich jest <450 °C (najczęściej ok. 250 °C), a twardych >450 °C (najczęściej 650-800 °C). Połączenia lutowane w instalacji c.o. można wykonywać za pomocą lutów miękkich, za wyjątkiem ogrzewania podłogowego, gdzie stosowane jest lutowanie twarde.

Można łączyć rury miedziane i z tworzywa sztucznego z wewnętrzną warstwą aluminium w jednym obiegu wodnym. Przy czym przy stosowaniu rur wielowarstwowych z tworzywa sztucznego z wewnętrzną warstwą aluminium niedopuszczalny jest bezpośredni kontakt metaliczny warstwy aluminiowej rury z elementami z miedzi lub stopów miedzi, niezależnie czy w układzie występują dodatkowo rury miedziane czy też nie. W praktyce przy łączeniu takich rur stosuje się złączki zaciskowe np. fabrycznie wyposażone w przekładkę z tworzywa sztucznego lub posiadające specjalną konstrukcję uniemożliwiającą bezpośredni kontakt warstwy aluminium z metalowym korpusem złączki.

Przepisy regulujące warunki jakie powinna spełniać instalacja gazowa zawarte są w Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dn. 12 kwietnia 2002 r. (Dz. U. Nr 75 z dnia 15 czerwca 2002 r, poz. 690) w sprawie warunków technicznych, jakimi powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie w § 164 punkt 6. stwierdza się : Dopuszcza się prowadzenie przewodów gazowych z rur stalowych bez szwu i rur stalowych ze szwem przewodowych, łączonych za pomocą spawania przez jedną kondygnację garażu, znajdującą się bezpośrednio pod kondygnacją naziemną budynku pod warunkiem zabezpieczenia tych przewodów przed uszkodzeniami mechanicznymi. W cytowanym punkcie, dot. garaży nic nie jest powiedziane na temat gazowych instalacji z miedzi, co należy interpretować jako zakaz prowadzenia instalacji gazowej z rur miedzianych przez pomieszczenia garażowe.

Wymagania w zakresie połączeń rur miedzianych w instalacjach gazów medycznych określa polska norma PN-EN 737-3:2002: ” Część 3:Rurociągi dla sprężonych gazów medycznych i podciśnienia” rozdział 11. Norma ta jednoznacznie stawia wymagania w p.11.3.1, że “Za wyjątkiem połączeń gwintowanych używanych w elementach takich jak zawory odcinające, regulatory ciśnienia lub jednostki końcowe, lub gdzie użyte są tworzywa sztuczne w instalacjach podciśnienia, wszystkie połączenia rurociągu powinny być połączeniami wykonanymi metodami lutowania twardego lub spawania. Metoda połączeń powinna zapewnić ich wytrzymałość mechaniczną w zakresie temperatur od temperatury otoczenia do temperatury 450°C. Spoiwa stosowane do lutowania twardego nie powinny zawierać więcej niż 0,025% (wagowo) kadmu. PN-EN 737-3:2002 jest normą zharmonizowana z Dyrektywą Medyczną 93/42/EEC i określa podstawowe wymagania bezpieczeństwa dla instalacji gazów medycznych.

Do spawania rur miedzianych stosuje się druty spawalnicze o składzie: 99 % Cu, 1 % Ag (oznakowanie wg DIN 1733 – SCuAg) lub 98 % Cu i 1 % Sn (oznakowanie wg DIN 1733 – S-CuSn). Do procesu spawania topniki nie są wymagane jednak można stosować topniki na bazie związków boru (oznakowanie wg DIN 1733 -FSH2 lub FSH3). Zakres topnienia: S Cu Ag – 1070 – 1080 °C (spawanie gazowe, spawanie elektrodą wolframową z topnikiem), S Cu Sn – 1050 – 1075 °C (spawanie gazowe), 1020 – 1050 °C (spawanie elektrodą wolframową, spawanie elektrodą topliwą). Należy pamiętać, iż połączenie przez spawanie dopuszczone jest we wszystkich rodzajach instalacji (w instalacjach wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi dla DN > 28) przy grubości ścianki rury miedzianej co najmniej 1,5 mm. Praktycznie wykonuje się je dla rur DN > 108, to znaczy poza obszarem instalacji w budynku.

Na rynku dostępnych jest wiele typów łączników zaciskowych do rur miedzianych. Są to łączniki mosiężne skręcane z pierścieniem zaciskowych, zaprasowywane, samozaciskowe. W przypadku stosowania łączników zaciskowych zawsze należy skonsultować zakres stosowania u producenta wyrobu. Może się bowiem zdarzyć, że jeden producent dopuszcza montowanie łączników pod tynkiem, a inny tego zabrania. Z dostępnych nam informacji, większość producentów dopuszcza takie rozwiązanie dla łączników zaprasowywanych. W przypadku stosowania złączek zaciskowych skręcanych zdania są podzielone, a łączniki samozaciskowe zaleca się prowadzić jedynie po wierzchu ścian. Dość często spotykaną opinią jest stwierdzenie, że zaprawa cementowa jest agresywna korozyjnie w stosunku do miedzi i stopów miedzi. Nie jest to opinia do końca prawdziwa, chociaż w pewnych przypadkach to zjawisko może zachodzić. Doświadczenie wskazuje, że stężały beton na bazie cementu portlandzkiego nie jest już praktycznie agresywny korozyjnie w stosunku do miedzi lub jej stopów, jeżeli nie zawiera dodatków jonów amonowych. Domieszki do zapraw są wprowadzane w różnym celu , np. przyspieszenia wiązania, uplastycznienia. W czasie kontaktu wilgotnej zaprawy cementowej z dodatkami amonowymi z elementami miedzianymi już po krótkim czasie może dość do uszkodzeń najczęściej w postaci korozyjnego pękania elementów metalowych. Gdy stosowanie dodatków staje się niezbędne, należy zastosować izolację wodoodporną chroniącą elementy miedziane i ze stopów miedzi przed działaniem chemicznym (a także przed uszkodzeniami mechanicznymi). Ponadto w przypadku prowadzenia przewodów miedzianych pod tynkiem zawsze należy uwzględniać wydłużenia termiczne rur miedzianych, które będą zachodzić w instalacji. Przewody na całej swojej długości powinny być owinięte elastyczną otuliną, która pozwala na ich termiczne ruchy.

Stosowanie rur miedzianych do budowy instalacji wodociągowych było i jest dozwolone. Takie rury, jak i każdy inny materiał stosowany w instalacji wodociągowej, powinien posiadać Atest Higieniczny Państwowego Zakładu Higieny lub innej upoważnionej instytucji dopuszczający do kontaktu z wodą przeznaczoną do spożycia. Tak sformułowane opinie są nieprawdziwym, mocno wyolbrzymionym problemem przenikania jonów miedzi z powierzchni rur do wody. Dopuszczalna wartość jonów miedzi w wodzie przeznaczonej do spożycia jest regulowana odpowiednim rozporządzeniem Ministra Zdrowia, i wynosi 2 mgCu/l. Owszem, w pewnych warunkach może się zdarzyć przekroczenie tej wartości, ale z reguły nie jest duże i nie zagraża zdrowiu w poważnym stopniu. Miedź jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym organizmowi ludzkiemu do życia. Miedź jest dostarczana wraz z pożywieniem, znajduje się np. w owocach, napojach.

Część producentów rur miedzianych stosuje technologie wytwarzania bardzo cienkiej warstwy tlenku miedzi na powierzchni wewnętrznej rur, chroniących metal przed korozją. Pasywacja taka może być wykonywana różnymi technikami, np. w rezultacie zanurzenia w odpowiednim roztworze utleniającym lub poddania wpływowi gorącego powietrza. Jedną z nich jest opatentowana technologia o nazwie SANCO, która jest chyba najczęściej stosowana. Opublikowano wyniki badań laboratoryjnych, które potwierdzają skuteczność pasywacji dla podwyższania odporności na korozję wżerową. Należy jednak zaznaczyć, że warstwa tlenku miedzi w czasie eksploatacji ulega zmianie. Zmieniają się jej pierwotne własności np. grubość, czy też przewodnictwo, a co za tym idzie założona wstępnie odporność na korozję.

Przepisy jednoznacznie nie określają do jakich instalacji należy stosować poszczególne twardości rur. Jednak istnieją pewne zasady, które wymagają stosowania do instalacji poszczególne twardości rur:

  1. Rurę twardą stosuje się głównie w instalacjach gazowych, gdyż ten rodzaj instalacji łączony jest przez lutowanie twarde, które wymaga wyższych temperatur niż przy najbardziej powszechnym lutowaniu miękkim, które stosuje się do łączenia innych rodzajów instalacji (instalacje wody pitnej, cwu, ogrzewczych). Instalacja z rury twardej ma estetyczny wygląd w porównaniu z rurą miękką i powinno się ją stosować w miejscach, w których instalacja jest widoczna.
  2. Rura miękka ma zastosowanie głównie w instalacjach ogrzewania powierzchniowego (podłogowego i ściennego) gdyż jest łatwo formowalna ze względu na dużą plastyczność. Zaletą tego typu rury jest jej samokompensacja, która eliminuje konieczność projektowania punktów kompensacji w odcinkach powyżej 5 m długości. W rurach miękkich istnieje możliwość łatwego wykonania kielicha montażowego za pomocą ekspandera oraz ręcznego lub mechanicznego wygięcia łuku w instalacji.. Operacje te eliminują konieczność zastosowania złączki. Kielichowanie możemy jednak stosować dla rur o średnicy do 22mm. Rurę miękką należy stosować w instalacjach, które biegną w murze, jednak należy pamiętać, aby rura była w otulinie z tworzywa sztucznego.
  3. Rura półtwarda jest rurą pośrednią i rzadko stosowaną.
    W większości krajów europy zachodniej o długoletniej tradycji stosowania rur miedzianych ( Niemcy, Francja, czy Wyspy Brytyjskie) większość instalacji wykonuje się z rury miękkiej.
    W Polsce przeciwnie preferowana jest rura twarda i związane jest to z niechęcią stosowania rury miękkiej przez instalatorów.

Można stosować łączniki do łączenia rur miedzianych miękkich jednak muszą być spełnione warunki:

  1. Dodatkowo musi być zastosowana tulejka zaciskowa wzmacniająco-kalibrująca zarówno dla łącznika z miedzi jak i stali nierdzewnej.
  2. Wymiar łącznika ze stali nierdzewnej powinien być zgodny z wymiarem łącznika miedzianego dla danej średnicy rury miedzianej.

W instalacjach z rur miedzianych nie wolno przesyłać solanki chlorku sodu NaCl.

Nie wolno stosować łączników ze stali ocynkowanej do łączenia rur miedzianych. Jony miedzi w ilości powyżej 0,06 mg Cu+/l intensyfikują korozję stali (stali ocynkowanej). Złączki powinny być z miedzi lub brązu